janheg

Fredag 9. desember 2011 hadde Finn Langeland eit innlegg i Bergens Tidende der han fokuserer på EU som fredsprosjekt. Og årsaka til at eg hugsar dette så godt, er at eg same dag sat i bilen og tenkte akkurat det: Har vi heilt gløymt at freden i Europa heng saman med den europeiske integrasjonen? Langeland skildrar Europa som «krigens og undertrykkelsens kontinent». Og det er ikkje meir enn 15-16 år sidan krigshandlingane stansa i Bosnia, etter ein lang periode med krig på Balkan.  Ser vi føre oss at det kan bli krig til dømes mellom Romania og Tsjekkia neste år? Eller krigsliknande uro i dei baltiske landa?

I den grad nordmenn har vore i tvil om EU, meiner no hovudstraumen at vi bør halde oss langt unna. Dette ser ut til å vere mest økonomisk motivert; Eurokrise, statleg finanskrise i fleire av dei viktige EU-landa, verkar ikkje særleg freistande på oss skandinavar. Vi er trass alt «skikkelege», passar pengane våre, legg opp vinterlager for magrare tider, har høgt engasjement for fred og miljø, og er elles kjekke og greie. Ein slags europeisk Kardemomme By med store oljeressursar. Kvifor skal vi sleppe til menneske som stort sett tenkjer «manjana», som kastar søppel over skuldra, har sommar heile året, og som ikkje betalar skatt?

Vi snakkar lett oppgitt om eit Hellas som manglar noko så vesentleg som ei oversikt over kven som eig kva, det vi i vårt land kallar ei grunnbok. Eller om Berlusconi, og italienarar som ikkje greier å velje ei respektabel regjering. Og som ei følgje av dette: Skal vi verkeleg finne oss i ulike pålegg som måtte komme frå EU eller EØS? Folk flest tenkjer på agurkformer og andre vandrehistorier, og ristar på hovudet. Og vi i offentleg sektor er ikkje betre; er der reglar som er vanskeleg å kommunisere til andre, og som i tillegg verkar litt ulogiske, er det svært sannsynleg at dette har noko med EU/EØS å gjere.

Difor vert det no også også stilt spørsmål ved EØS-avtalen, fordi den med sitt vesen pressar på oss regelverk og pålegg som vi etter mange si meining ikkje har bruk for. Vi kan med andre ord leve godt utan.

EØS er «EU light», men har det til felles med EU at det vert bygt eit regelverk som skal verne menneske mot overgrep og sikre fridom. Dette vert det snakka lite om, og eg meiner det er vesentleg for balansen i argumenta.

Frå mitt eige yrkesliv har ein av frustrasjonane vore ulike standardar på dører, vindauge, målestokk, ei uendeleg rekkje med saker som er etablerte som reine handelshindringar. Dette er eit av dei viktigaste satsingsfelta til EU, og eit av dei områda dei slit mest. Likevel er mykje gjort, og også dette er tiltak for å verne konsumenten mot for høge prisar som følgje av monopolstilling.

I noverande stilling er EØS-regelverket, vakta nøye av ESA, som gir mest grunn til irritasjon og grå hår. Igjen er det reglar som er skapte for å unngå korrupsjon og kompis-regime. Det kan høyrest ut som om dette ikkje finst her på berget. Det gjer det, og i nokre bransjar vert det hevda at vi er mellom dei verste.

Ungarn er landet der dei ekstreme høgrekreftene ser ut til å vere best utvikla. Rapportane derifrå er skremmande, og situasjonen minner veldig mykje om den som let nasjonalsosialistane komme til makta i Tyskland. Ulikskapen er lengre fartstid med demokrati, og EU.

Men det synest som om dette ikkje er viktig for oss, la oss halde Europa unna pengane våre. Utan ein god EØS-avtale er eg redd vi held dei unna varene og tenestene våre også?.. Inntil vidare får politikarane våre klapp på skuldra for å bygge opp barrierar mot EU.

I samband med Plumbo-plumpet på Spellemannspris-utdelinga vart det fort hevda at dette var eit primitivt rop frå bygda. Plumbo skal visstnok komme frå Sande i Vestfold, ca. 45 minuttar køyring frå Oslo. Underforstått: Det intellektuelt høgverdige finst i byen, på bygda herskar det primitive. Er det slik?

Det er nokre faktum vi må akseptere: Kunnskapen (dei med høgare utdanning) flokkar seg om byane. I Oslo har 44% av folket høgare utdanning, og heile 15% har lang høgare utdanning. Akershus ligg litt lågare, 33%,  men framleis godt over landsgjennomsnittet. Hordaland og Sør-Trøndelag ligg sånn om lag på landsgjennomsnittet, med 29%. Typiske utkantfylke som Sogn og Fjordane og Møre og Romsdal, ligg om lag likt på rundt 23%. I heile Norge er talet 28%. Dersom høgare utdanning er lik «dannelse», kanskje kan vi definere det som «høvisk framferd med bakgrunn i allmennkunnskap, kultur, oppdragelse (beklager, får meg ikkje til å skrive «oppseding», høyrest ut som ei eldre bibelomsetjing), innsikt. Dannelse er i følgje ordbøkene også forbunde med «forfinethet».

Dei fleste av oss veit at det finst godt med folk som har rikeleg med høgare utdanning, men som manglar ein eller fleire av dei eigenskapane som er nemnde over. På folkeleg: Det finst rikeleg med slaurar som har høgare utdanning, men som dyrkar det som i denne samanheng vert omtalt som det «primitive». La oss likevel gå ut frå at dannelses-frekvensen aukar med utdanning. Noko anna ville vere ei kulturell katastrofe for den moderne verda.

Sjølv om tala i innleiinga fortel om ulike grad av høgare utdanning i sentrum og periferi, betyr det at vi kan slå fast at det primitive livet vert levd på bygda, medan det høgverdige livet må levast i byen? Tja; dersom vi tel omvendt, så er slaurefaktoren i Oslo 56, medan den i Sogn og Fjordane er 77. Det er altså reint matematisk ein større sjanse for å møte slauren i Sogn eller Romsdal enn i Oslo. Likevel er det rikeleg med potensielle slaurar i Oslo som teoretisk kan uttale idiotiske ting på TV, ut frå eit folketal på 600.000, altså nærare 350.000 personar. Det er nemleg ulempa med å ha mykje folk, slauretettheita blir også stor. Oppslag i rikspresse og nettmedium tyder på at dei ytrar seg nokså ofte, både med våpen og utan. I Sogn og Fjordane finst det til samanlikning rundt 77.000 tenkelege slaurar. Meir enn rikeleg her også, altså.

Så er det slik at organisasjonsfaktoren på bygda er høg. Dei fleste av oss ute i bushen er med i to-tre organisasjonar kvar. Korsongarar, bygdekvinner, korpsmedlemmar, styremedlemmer i idrettslaget går ikkje rundt i halvfylla og seier tullete, ugjennomtenkte ting. Beklager, det gjer dei sjølvsagt, men ikkje på TV, i alle fall ikkje før Melodi Grand Prix-arrangementa i distrikta blir gjennomført.

Det som truar raffinementet på bygda er folk si redsle for å bli uvenner. Det fører til at vi aldri klagar, og lar middelmådige tilbod få lov til å leve lengre enn dei gjer i byen. Det er nemleg slik at når vi kjem ned frå dalsidene helsar vi ikkje hjarteleg på kvarandre, samstundes er vi redde for ikkje å bli aksepterte. Så vi vil ikkje klage, vi tek i mot varer og tenester med ei misnøgd mine. Neste gong har vi gløymt det som hende sist, og så gjentek dette seg i det uendelege. Dei som klagar, blir fort ufrivillege kjendisar, som blir omtalte i mindre flatterande vendingar. Den naturlege evolusjonen blir borte, vi «skal vere glade for det vi har». Slik er det med kjøpte tenester på kulturfronten også. Bygda er assosiert med promp-og-bæsj-humor i bygderevyar. Når sentrale, meir høgverdige kulturinstitusjonar eller TV-kjendisar nedverdigar seg til ein tur ut i periferien med sin promp-og-bæsj-humor, då smiler vi lykkeleg og betalar dobbel pris.

Finst det så raffinement på bygda? Tja, brorparten av dei vellukka stjernene i norsk kultur og underhaldningsliv kjem no frå grisgrendte strøk? Og mange av dei har vel fått sin velfortente Spelemann? Utan å trakke så inderleg i salaten?

Elektronisk kvardag; sjanse eller problem for distriktsnorge?

For ei tid tilbake spurde eg ein hotelleigar om han visste at det vart skrive ein del mindre gunstige ting om hotellet hans på Tripadvisor.com. Vedkommande spør så kva det er for noko?  Mange av leiarane på dei frittståande hotella meiner kjedene bryt ned kvalitet. Henning Rivedal ser ut til å ha ambisjonar om å vere ein «varslar» mot sentralmakta, og var i eit lesarinnlegg no i desember 2011 ute og kritiserte kjedane for å ikkje distribuere lokale bøker. Men alt som vert produsert av rapportar melder om at den auka bruken av internett som medium bryt ned kjedene som maktfaktor. Altså verkar faktisk verdsveven som ein desentraliserande faktor, i alle fall dersom produsentane vil.

Nettet er alle stader. Vi har smarttelefonane med oss overalt, «app-ane» poppar opp med stadig meir kreative svar på behov vi ikkje visste vi hadde. På kortferiar dei siste 6-7 åra i vår familie, har nettsida hotels.com vore involvert på ein eller annan måte. På same måte brukar vi restplass.no eller wideroe.no, eller andre nettkanalar, for å finne den rimelegaste tilgjengelege reisa. Det er over 10 år sidan eg første gong leita meg fram til dei beste hotella på Tripadvisor.com. Og eg er ikkje unik, trur eg.

Horwath Consulting gir ut ein rapport om norsk hotellnæring kvart år. I utgåva for 2011, som nett er utkomen, skriv dei at det kan «være en utfordring» for hotella å vere tilgjengeleg i desse distribusjonsdatabasane. La oss gå ut frå at det viktigaste du gjer som hotellvert, er å halde hotellet oppdatert på dei viktigaste kanalane. Jadå, det kostar pengar, men dette er provisjonar, og det er hotelleigarane nokså vane med. Men er det ikkje rimeleg å betale ein seljar for jobben? Og ja; desse nettportalane utnyttar makta si rått, men dei er i alle fall nøytrale.

Kva så med bøkene? Den nemnde Henning Rivedal bør tenkje på kvar vi kjøper bøker for tida. Førebels har eg ikkje lesebrett, men det er eit tidsspørsmål, som for dei fleste andre. Uansett om boka er i papir eller blir lasta ned frå nettet vil dette i aukande grad vere frå ein nettbokhandel. Og la oss ta ein test på to av dei lokale favorittane no føre jul:

Skåla, fjellet og folket, av Inge Fænn og Stig Roger Eide kan kjøpast frå: ark.no, haugenbok.no, bokkilden.no, tanum.no, norli.no. Ikkje på amazon.com, naturleg nok.

Reint eventyr av Arve Sandal kan kjøpast på: haugenbok.no, ark.no, bokkilden.no, norli.no

Så, er dette eit problem eller er det vår store sjanse?

Svaret er kan hende ein øvelse som er kjend som «e-commerce», altså forretning på nett. Det er eit svært langt steg vidare frå «eiga nettside», men blir meir og meir vanleg. Betyr dette kanskje at vi skal legge opp til at distriktsverksemdene i større grad orienterer seg mot forretning via nettet? Møbelleverandøren Ekornes har bygt opp ei slik avdeling, eller teneste. Ei av utfordringane dei møtte var at det ikkje finst systematisk utdanning på området.

Norsk landbruk: Ser vi den største utfordringa?

Stortingsmeldinga om landbruks- og matpolitikken vart lagt fram 2. desember. Som vanleg er, møtte bøndene sine organisasjonar fram i NRK-studio for å fortelje omverda kor dårleg denne meldinga tek i vare deira interesser. Og som vanleg fokuserte dei på ein einaste ting: Inntektene. Men ser landbruksbyråkratiet, organisasjonane og politikarane hovudproblemet? Er det ikkje slik at dei fleste avviklar fordi dei ikkje kan leve eit normalt liv med alminnelege arbeidstider?

No veit vi ikkje at det er slik. Men eg har spurt alle eg har møtt kvifor dei legg ned. Inntekter er sjeldan nemnt. Det er derimot slitet med fjøsgang i helgar og på kveldar. Mine spørsmål og dei svara eg har fått er sjølvsagt ikkje noko kvalifisert gransking, men det gir meg ein peikepinn.

Stortingsmeldinga handsamar hovudretninga, og slik må det vere. Når det blir etterlyst konkrete tal, så er ikkje dette arenaen for konkrete lovnader. Det er naturleg at aktive bønder er interessert i inntektsauke. Det er også slik at mange blir slitne fordi dei har to jobbar. Fjøs før arbeid og fjøs etter arbeid blir ikkje bra i lengda. Dersom høvet til å skape ei anstendig inntekt ikkje er til stades, ja så vil rekrutteringa til slutt vere så svak at det trugar heile næringa. La oss slå dette fast først som sist. Men eg trur faktisk regjeringa når dei seier at dei vil ta utfordringane på inntektssida alvorleg. Eg føreset difor at inntektsutviklinga i landbruket vil betre seg. Dersom dette betyr at vi skal halde på små einingar til ein kvar pris, med ei form for statleg romantisering av små bruk i utkantane, så trur eg vi er på feil veg.

Landbruket har gått gjennom ei rasjonalisering som er nokså lik mange andre næringar. Produksjonen aukar, talet hender som produserer er sterkt redusert. Arealet som er i drift i Sogn og Fjordane er om lag som for 20 år sidan, men talet bønder er halvert. Så veit alle med auger og ei viss erfaring med utkantslått at arealet ikkje er omfamna med same kjærleik som tidlegare. Naturleg nok. Men det store biletet er altså; det meste av arealet er i drift. Landbruket står for om lag 8% av sysselsetjinga i Sogn og Fjordane.

Utfordringa med redusert sysselsetjing i landbruket er at det blir så synleg. Husa blir mørke, berre rundballane i eit hjørne av bøen vitnar om aktivitet. Stortingsmeldinga tek opp ein god del av desse problemstillingane, og eg skal ikkje ta dette igjen. Hovudutfordringa blir korleis vi kan gjere livet på bygda attraktivt samstundes som det går føre seg ei rasjonalisering i den mest synlege næringa. Eg trur at løysinga er at det går an å ha kjempestore tomter (les; gardstun) som er fråskilde, med jakt- og fiskerett. Det må bli mogleg å nyte av bygdebonusen utan å eige og drive gard. Dette fordrar at heile systemet med bu- og driveplikt, prisfastsetjing og odelslov vert gått gjennom. Eg synest ikkje meldinga går langt nok her. Eit viktig tema blir sjølvsagt å skape andre jobbar som gjer at det går an å bu her, men det er eit anna kapitel i boka om næringsutvikling.

Dei minste bruka er truleg allereie lagt ned, eller dei kjem til å bli det når avtrappande generasjon gir seg. Eg trur vi skal akseptere at slik er det. Dersom vi skal rekruttere anna enn romantikarar til innsats i landbruket, må vi gje dei høve til å leve med tilnærma lik «normale» arbeidstider når dei ynskjer det. Akkurat no, desse åra, opplever vi at dei fleste yrke med avvikande arbeidstider slit med rekrutteringa. Dette skjer trass i at der er det i alle fall kompensert med lønstillegg. Kvardagen til bonden, der han er sjølvstendig næringsdrivande, er ikkje slik at dette er aktuelt.

Mange yrke eller bransjar som slit med desse problema, vurderer til dømes automatisering som ein veg å gå. Det er også til ei viss grad mogleg i landbruket.  Her som i andre næringar, krev det store investeringar. For å ha lønsemd til å ta desse investeringane, må samdrift og større einingar vurderast. No har eg ikkje fått lese meldinga frå perm til perm, men i dei kapitla eg har leita, er dette ikkje omtalt.

Det er det som gjer at eg stiller meg spørsmålet: I alt ståket om inntekter, likestilling og tekniske berekningar; overser vi oppgåve nummer ein?

Omreisande falske profetar og utvikling i Sogn og Fjordane

Eg har nettopp motteke ei lydfil frå Georg Arnestad med «fredagspanelet» i NRK Sogn og Fjordane, den 4. november 2011. Der driv pensjonert informasjonsmedarbeidar og elles profilerte Henning Rivedal, og luftar sine frustrasjonar. Bakgrunnen er at Torgeir Reve på Bedriftsøkonomisk Institutt har uttalt at i dette fylket er det viktigare at vi brukar pengar på utdanning som er relevant for næringslivet, enn at vi nyttar det til samferdsle. Dette er, som dei fleste skjønar, ei spissformulering.

I klippet har Henning ei heil mengd påstandar. Han er nærast agressiv i tonen i radioinnslaget, og det kan faktisk vere at han ikkje toler jetlag-en som han tidvis skuldar på. Når eg skriv dette, så er det fordi eg reknar Henning Rivedal som ein heidersmann som eg set stor pris på. Det betyr ikkje at han eig sanninga, han heller.

Det vart sagt mykje av Henning i dette innslaget, eg siterer: «Omreisande falsk profet, sånne folk må vi ikkje tru på, agenda er å få oss deppa, merkelege, forelda opplysningar, kvar har han tala frå?, burde ha oppdatert seg først, slenger om seg med lettvintheiter»

Saka er at Torgeir Reve, Erik W. Jacobsen med fleire er sterkt involverte i eit prosjekt som heiter «Eit kunnskapsbasert Sogn og Fjordane».  Dette er ei avleiing av ein mangeårig prosjektserie, sist med  «Et kunnskapsbasert Norge».  Etter initiativ frå Agnes Landstad, Vestlandsforsking, melde vi oss på med vår lokale variant. Det er altså delar av fylket sin eigen partnarskap; Høgskulen, Vestlandsforsking, Innovasjon Norge, fylkeskommunen, som har bedt desse om å engasjere seg.

«Eit kunnskapsbasert Sogn og Fjordane» har drive grundig samfunnsanalyse med eit brillepar vi sjeldan har brukt: Kva slags næringar har vi særlege føresetnader for å lukkast med? Korleis kan vi utvikle nokre av dei næringane i eit kunnskapsperspektiv, slik at vi kan trekkje til oss personar med høgare utdanning, og ikkje minst, ektefellande deira? Mykje av det som kjem fram i analysen er gammalt nytt, det har Henning rett i, men er det mindre sant av den grunn? Torgeir Reve, men særleg Erik Jacobsen, har mange gonger imponert meg med sin kunnskap om Sogn og Fjordane.

Vi i fylket vårt har låg utdanning, 17% av menneska her har høgare utdanning, langt under landsgjennomsnittet. Til gjengjeld sender desse lågt utdanna foreldra borna sine ut i utdanning. I 2010 hadde vi tre kommunar i landstoppen når vi måler ungdom i utdanning med den adressa dei hadde når dei fylte 16 år; Sogndal, Førde og Stryn. Dette er med og forsterkar faktum: Vi har altfor få arbeidsføre i alderen 20-49 år. Mange kjem flyttande når dei blir trygdemottakarar og etter kvart pleietrengande. Denne ubalansen er eit trugsmål mot livet på bygda generelt, og i Sogn og Fjordane spesielt.

Ei løysing kan vere å skape fleire arbeidsplassar som gjer fylket attraktivt for høgt utdanna folk som deler våre verdiar, og som gjer at dei vil flytte hit. Eg seier med vilje ikkje «tilbake» fordi eg trur at «heimflytting» delvis er eit blindspor.

Utan å vere heilt sikker, er eg nokså trygg på at Torgeir Reve med si spissformulering meinte at dersom vi sikrar utdanningsretningar som dekker dei næringane vi har gode føresetnader for å konkurrere med, ja så hindrar vi utflytting i første omgang. Og han meinte nok at detter er noko det er verdt å prioritere høgt. Ja, så høgt at vi bør vurdere å prioritere ned utviklingstema nr ein, samferdsla. Her har mange rutinerte politikarar og byråkratar late seg provosere. Greitt nok, men kva skal vi med perfekte vegar og kommunikasjonar elles, dersom vi er berre pensjonistar igjen til å bruke dei?

Tilbake til Henning Rivedal, eg kjenner igjen nokre av utsegnene. Eg har eit par gonger vorte møtt med det same; «ja, men det hadde vore verre dersom vi ikkje hadde gjort som vi har gjort!» Javel, men hindrar det oss i å ta velmeinte råd alvorleg? Og fortener dei betre skjebne enn å kalle dei for «omreisande falske profetar»?

For meg verkar det nærast paranoid;» no er det ute nokon med ein ukjend agenda, som går ærendet til statsmakta og skal ta i frå oss endå meir». Det er mogleg det finst ein agenda, men eg vel å sjå på han som positiv, slik at vi kan ta med oss lærdom frå andre og lytte til kritiske merknader. Det gjorde Anne Mette Hjelle i fredagspanelet også, og det skal ho ha ros for.

Høyr elles diskusjonen her, startar 2.09 ut i programmet:

 http://www.nrk.no/nett-tv/klipp/800776/

Det er mild haustkveld på Voldafjorden. Mørkt, men eg er likevel lys til sinns. Er på veg heim frå maratondag i Oslo.  Billettøren arbeider seg bakover i rekkja av bilar på dekk. Etter kvart når han meg. Eg prøver meg med eit kjekt "hei". Det er stilt. Han tek i mot kortet mitt og tastar på billettmaskina. Og ser som alle ferjebillettørar bort på noko anna. Liksom tenkjande, med hovudet på skakke. Kva er det han ser? Ser han kan hende einkvan kjende i køen av bilar? Nei, då hadde han vel helst? Eller tenkjer han berre: ?Steik for eit slit. Hadde vi i det minste sloppe alle desse bilistane?. 

Kanskje tenkjer han på om han hugsa å stenge kjellardøra før han for heimanfrå. Eller slå av kaffitraktaren. Eller sløkkje stearinlysa. Det siste trur eg ikkje, for då hadde han vel vore meir uroleg. Dessutan kveikjer vel ikkje ferjebillettørar stearinlys. Men kvifor ser alle billettørane vekk på same, uinteresserte måten? Er dei redd for at eg skal sende dei eit ubehageleg blikk? Dette er eit trekk hos alle proffane, eller dei som meiner seg å vere den viktigaste akkurat no; butikkekspeditørar (kassadame, sa vi før), bartender, resepsjonist, trafikkdirigent.

Eller tenkjer han: For nokre fjottar som rek rundt. I blåskjorte og med PC på fanget. Veit dei kor gapne dei ser ut?

For nokre år sidan budde eg på Sunnmøre. Tida var styrt av tidtabellar. Eg hadde som vane å seie høgt og tydeleg "God dag" når eg ga frå meg ferjekortet for å betale. Svara varierte frå eit grynt, eit fint "god dag" tilbake, eller komplett stille. Eg vart teia ut, så å seie. Etter ei stund følte eg trong for å systematisere kunnskapen, skape ei form for empiri, for å seie det slik. Då byrja eg å setje eit strek på vognkortet (det er alltid med?) for kvar gong eg betalte. Det vart i alt 170 gongar, svara vart kategoriserte i tre: Høfleg svar, ikkje svar i det heile, og alle andre lydar og bevegelsar. Av 170 transaksjonar vart 45 avslutta med høfleg svar, rundt 60 med ulike lydar, og litt over 60 med stille liding, eller kva det var. Altså vart 27% av betalingane gjorde i ei atmosfære av siviliserte, mellommenneskelege trafikkreglar, resten vart gjorde med språket til urmennesket.

No er det ikkje meininga å henge ut ferjebillettørar. Det er meir eit spørsmål om kvifor det har innarbeidd seg ein praksis der mange slike menneske stadig må markere at dei eigentleg ikkje arbeider der, eller ikkje kjem til å arbeide der lenge, eller i alle fall ikkje har tenkt å ha det kjekt på jobb.

Mange reagerer på den (for oss) overdrivne høflegheita vi møter i til dømes England. Sorry! blir uttalt, sjølv om det ikkje er vedkommande sin feil, men heller din. Ei setning utan "please" til slutt er å rekne som uhøfleg. Dette er eit uttrykk for ein kultur der menneska er så mange at dei treng trafikkreglar, ein slags smurning i dagleglivet. Her på berget har vi sete på kvar vår side av fjorden eller dalen og skula stygt over på andre sida. Ikkje rart, då at vi møter kvarandre med mistenksame, alvorlege blikk, og urlydar.

Eg har reist mykje, og flyvertinner er ikkje alltid sørvisstjerner, sjølv om dei på det jamne er flinke. Hausten 2011 var vi på eit innanriksfly i USA, og eg kjøpte meg eit glas rødvin for å kose meg litt undervegs. No må ikkje lesaren tru at eg forherligar sørvisen i US, den er som resten av kontinentet. Her opplever du både himmel og helvete. Etter ei stund, når glaset var på det næraste tomt, kom ei anna flyvertinne med eitt til, og sa "dette er nok betre enn det du har fått før" og peika mot business-class. Eg såg nok ut som eit spørsmålsteikn, og ved neste passering takka eg, og spurde kvifor ho spanderte? "Fordi du var den einaste eg hadde blikkontakt med", sa flyvertinna.

Poenget er ikkje vår vesle flørt, men ein heilt annan innfallsvinkel til jobben og livet.

For mange år sidan var det eit TV-program frå eit digert resort-anlegg i Sørafrika. I eit kort glimt fekk vi sjå ein lapp på innsida av ei anretningsdør:

"We are gentlemen, serving gentlemen".  Vakkert!

Kjære Jan!

Du inviterast med dette til lunsj onsdag 29. desember klokka 1300. Lunsjen serverast på Hotel Grukkedal. Dersom det er dårleg ver, vurderast lunsjen flytta til kl. 1330.

Denne invitasjonen liknar på mange andre invitasjonar, men er det noko som skurrar? Det bør det  vere, for dette er 1) dårleg norsk, og 2) heilt forferdeleg nynorsk. Like fullt snik det seg inn i både munnleg og skriftleg nynorsk, som ei direkte oversetjing frå bokmål, og den musikalske vil straks sjå at også "originalen" er nokså dårleg og einsformig. Ikkje rart at kopien blir så svak, då. Eit alternativ kan vere: Du vert med dette invitert til lunsj på Hotel Grukkedal den 29. desember kl 1300. Dersom det er dårleg ver, vurderer vi å flytte serveringa til kl 1330. Bokmålsversjonen kunne også lett vore formulert slik. Det er grunnleggande skilnad mellom desse målformene; setningsbygnaden kan ikkje berre flyttast frå den eine forma til den andre, og det kjem fram her.

Eg er ikkje professor i norsk, eg er ikkje lektor i norsk. Eg kunne vorte sett fast på dei fleste av kommareglane. Truleg vil ein pedant også finne feil og dårleg rytme i den teksten som følgjer. Men eg er i alle fall interessert og (trur eg) lærevillig.

Sportsreporterar seier mykje rart. Mellom anna har dei fleste av dei fått føre seg at ordet "stadion?" er hankjønn, altså ein stadion. Men ordboka er nokså klar: Stadion er inkjekjønn, altså heiter det eit stadion, stadionet. Bakgrunnen for villfaringa er truleg forveksling med "arena" som er hankjønn. Her er det faktisk berre Aftenposten eg kjem på som skriv korrekt norsk. Så finst det nokre som snakkar om at "han brant et straffespark". Det gjorde han sjølvsagt ikkje; han "brente et straffespark". Eg kan brenne ein låve, men låven brann (brant) opp. Bokmålsordboka har til og med ein eigen regel der dei slår dette fast (sportsspråk).

For nokre år sidan gjekk det inflasjon i å setje -messig etter alle ord, det har heldigvis endra seg no. Men då det stod på som verst fekk eg med meg følgjande frå ein fotballtrenar etter kamp: "Stadionmessig var det vanskelig, publikumsmessig var det veldig bra, spillemessig kunne det avgjort vært bedre."

Eigedoms-s  er tillate både i nynorsk og bokmål. Den treng ikkje vere noko problem, men er ofte med og hindrar variasjon. Avisa Firda hadde ein aksjon for nokre år sidan der eigedoms-s skulle innførast i nær sagt alle samanhengar. Eg reknar med at dette var for å modernisere nynorsken. Resultatet vart ein orgie i bruk av denne s-en, som igjen førte til einsformig og kjedeleg språk. No har dette endra seg til  det betre. Men det resulterer ofte i overdriven bruk av ?sin/si/sitt? som erstatning, og det er ofte unødvendig. Døme frå Firda 31. desember (annonse): ?Velkommen til Førde si nye storstove?. Ikkje noko gale med det. Men det kunne vore skrive "Velkommen til Førdes nye storstove", for variasjonen sin del kunne vi kan hende skrive "Velkomen til den nye storstova i Førde"? Dette er elles ei tiltakande endring i riksradioen: Det heiter ikkje "Diktator i Libya, Muhammar Gadafi", det heiter "Libya sin diktator, Muhammar Gadafi". Kvifor må vi seie "Dette er Askvoll sin nye ordførar" i NRK Sogn og Fjordane, når det enkel t kan seiast "Dette er den nye ordføraren i Askvoll"?

Det beste dømet eg veit er ein plakat utanfor ein daglegvarebutikk i Stryn (av humanitære årsaker let eg vere å skrive namnet), der det vart kunngjort: Søndag's åpent mellom 13 og 17. Dette er ikkje eigedoms-s, dette er berre rør.

Nettavisene har mange artige konstruksjonar: Aftenposten nett den 1. januar 2011: "Tilsto i møte med barnevernet i 2001 overgrep mot sønnen" (Subtittel). Dette er skrive av menneske som lever av ordet.

Er det slik at munnleg så skal vi akseptere alt mogleg? Privatpersonar må no få lov å seie det dei vil, men igjen: Lever du av ordet, ja, så får du lære deg språket. Nyleg høyrde eg på NRK Sogn og Fjordane at nokon burde teke førehandsreglar. Dette ordet finst ikkje i ordboka, men det gjer derimot "forholdsregel".  Og så har vi alle dei festlege variantane av initiativ, særleg "insjinativ" som brer om seg.

Eg må berre innsjå at eg er ein vaksen mann der mosen er i ferd med å feste seg, litt avhengig av kor gamle auge som ser. Men i min oppvekst  var ordet "masse" helst brukt av born, og var eit uttrykk for eit umode språk. No har "masse" overteke hegemoniet, og "mykje"  og "mange" er i ferd med å komme i mindretal. Igjen er det eigentleg ikkje dei eine ordet som er problemet, men mangel på variasjon.  "Kor masse tener du i året"?; lyder dette godt? Eller som eg høyrde i radioen ein dag, eit vakse menneske spør eit anna vakse menneske: Kor masse år var du då?

Mange er beint fram livredde for at vi skal gløyme at det vi snakkar om er vårt. Her er mine gamle kollegaer i hotell- og restaurantbransjen mellom dei verste. Les i hotellbrosjyrene: Vår eminente pianobar, vårt symjebasseng, vår restaurant, vår resepsjon, vår konferanseavdeling, vårt ditt og vårt datt. No er dei ikkje åleine, svært mange føler seg sikrare dersom dei kan putte på eit "vårt". Det er vel ingen som mistenkjer desse om å snakke om pianobaren til nabohotellet? I Bergen er det umogleg å snakke om mor og far utan å forsikre oss om at det er deira eigen mor og far. "Min mor" er så fasttømra at dei lyt få lov til å halde på. Men det betyr ikkje av vi andre må gjere det. Kvifor ikkje møtast i pianobaren? Eller treffest i konferanseavdelinga? Bestemt form, sjølvtillit.

 "Bredt fokus" er ein klassikar. Like eins å "utvide fokus".  Fokus er eit smalt punkt, verken meir eller mindre.

Så litt om det evige "ekstreme". Alt no for tida er ekstremt. Om kvelden den 22. juli 2011 sat eg langt til fjells med ein skurrete radio og følgde med på rapportane frå Utøya. Litt av nyheitsbiletet denne kvelden var prega av at redaksjonane var fulle av sommarvikarar. Ei av dei som rapporterte var nok van med at alt var ekstremt. Men no hadde ho brått vanskar: Dette var ekstremt, og du kunne høyre at ho sleit med å finne ord. For henne var ikkje ordet ekstremt sterkt nok lengre, og no leita ho etter eit ord som kunne fortelje om noko ekstraordinært.

Store investeringar i anlegg i reiselivet må medverke til at kapasiteten vert utnytta heile året. Difor er det avgjerande at desse også retter seg mot sesongar der det finst ledig kapasitet. Vi må unngå store investeringar i anlegg om er med på å forsterke toppsesongen. Administrasjonen i Innovasjon Norge og fylkeskommunen vil gå i gang med å greie ut ordningar som kan finansiere reiselivsretta anlegg, seier fylkesdirektør for næring, Jan Heggheim.

For å få ny fart på utviklinga av reiselivsnæringane i Sogn og Fjordane er det naudsynt med utvikling av nye anlegg og installasjonar som kan vere med på å forsterke og foredle naturressursane våre. Dette kan vere veginstallasjonar, som til dømes utsiktspunkt, eller  skianlegg, gondolbaner og kaianlegg.

Felles for denne typen anlegg er at dei nesten aldri klarer å forrente store investeringar, ofte knapt eiga drift. Samstundes er slike anlegg avgjerande for at samfunnet skal få ut den effekten vi ser etter; overrislingsverknadene. Det vil seie verknadene av at det kjem menneske inn i eit område og dryssar pengar ned i mange ulike kasseapparat i form av vare- og tenestekjøp. Difor er det vanleg over heile verda at det er offentleg finansiering som dominerer når slike anlegg skal byggast.

Slike anlegg er som regel store investeringar, og det vil bli trong for prioriteringar. Kva for krav skal vi stille til anlegg som skal prioriterast?

I det siste har det kome fleire idear om gondolbaner, og dette gjer at det kjem opp nye problemstillingar: Skal vi stø prosjekt som styrker toppsesongen eller skal vi reservere pengar til prosjekt som styrker satsinga på nye sesongar? Dei to siste åra har Fjord Norge, næringa og fylkeskommunane sitt eige selskap, rapportert om framgang i talet gjestedøgn om vinteren, og meiner dette skuldast ei auka satsing på skituristar. Dette er ei utvikling som bør styrkast, og det er i tråd med reiselivsplanen som vart vedteken i 2010.

Dersom det offentlege skal vere med på å finansiere tyngre anlegg innan turisme, og det bør vi, bør dette vere anlegg som fungerer i fleire sesongar og mot fleire marknadssegment. Dette er eit minimumskrav dersom vi skal sikre ein sunn økonomi i sjølve anlegget, og sikre samfunnet best mogleg avkastning.

Slik det er no, har verken kommunane eller fylkeskommunen midlar som vil monne i utbygginga av store anlegg. Det er difor viktig at vi enten sikrar ei prioritering som gir tilgang til slike midlar, eller gir melding til aktørane om at dei ikkje kan rekne med offentleg medverknad til større anlegg. Innovasjon Norge og fylkeskommunen vil sjå på kva som er mogleg å gjere for å få til ei god anleggsfinansiering

Det var postmannen som røykte Teddy. Utan filter. Postmannen var ein respektert kar. Han hadde vore ettersøkt av tyskarane under krigen. Hadde flykta og gøymt seg. No køyrde han rundt i ein burgunder Volkswagen 1600 og leverte post. Og røykte Teddy utan filter. Til inspirasjon for oss karane som såg på. Seriøs mann, postmannen. Burgunder var eit ord vi ikkje kjende, det har vi lært seinare. Postmannen la igjen tome Teddypakningar overalt. Når eg tenkjer etter, kan eg ikkje hugse "posten" utan røyk i munnvikja.

Svein på butikken stussa når eg skulle ha Teddy. Med filter. Eg stod skjelvande og sa det var til faderen. -Men han røykjer då Eventyrblanding, hevda Sveinen på butikken med stor styrke. Eg stod på mitt. Sveinen leverte ut Teddy, men var absolutt i tvil.

Vel ute av Jølster Samyrkelag avd 003 (Dette samyrkelaget har hatt ambisjonar, 003?) i Lyngstadfossen var eg konge. 20 Teddy, med filter. Dette hadde ikkje hendt før, verken Atlen, Dag Arnen eller andre i 61 og 62- årgangen hadde fått til noko så banebrytande som ein 20-pakning med avvikande merke i høve foreldra sine røykevanar. Var ikkje ofte konge på den tida.

Det verste var at dei hine ikkje torde å prøve. -Moderen kjenner lukta, hevda Atlen . Det enda med at vi sat på garasjehjellen på Ospeneset og fyrde opp. Det var Narven og eg, med Atlen som publikum. Det gjekk for så vidt greitt, med litt hosting og ulike lydar. Bjarnen på Ospenesa fatta mistanke, og tok seg ein tur i garasjen. -Ka de helde på med, ropte Bjarnen med skarre-r-en sin. Stilt.- ingenting, svarte Narven, ikkje særleg truverdig. Bjarnen gjekk frå staden, og let oss vel sikkert komme ut av klemma på beina. Eg nekta å tru at han ikkje forstod. Bjarnen var den modigaste mannen på den tid. Stemde ja til EF. Alle hine i dalen stemde nei til EEC. Slikt set spor i eit vart barnesinn.

Eplet fell ikkje langt frå stammen, heiter det. Eg gjekk over til Eventyrblanding etter kvart. Meir praktisk, liksom. Problemet var at lappen som låg i setlebokja, der faderen kvitterte for at eg skulle få utlevert Eventyrblanding, vart så sliten etterkvart. Heldigvis var han ikkje datert. Den verste episoden var den då eg faktisk gløymde å kjøpe tobakk til faderen, ein laurdag. Kraftig forbannelse. Høygaffelen vart kasta langt over hesa og nedover bøen. Onkel Dag måtte køyre til Byrkjelobruna til Gamlehjellen. Der var det Eventyrblanding å få, om enn noko tørrare enn oppdragsgivaren sette pris på.

Seinare vart det røykt so det heldt. Foreldra mine ga opp til slutt. Eg røykte der det passa meg. Så har eg betalt avgifter nok til å bli behandla skikkeleg når eg blir innlagt ein dag. Det verste var nok ?dagen derpå? etter dansefestane. På Eikås, i Gjesthalla, på Skei, i Breidarheim eller i Breimshallen. Vi tok sneipane og la resttobakken inn i ein ny rullings. Kan neppe vere særleg helsesamt.

No sit eg på terrassen og røykjer Davidoff Mini Cigarillos. Berre til fest, altså. Slutta i 2000. Og les i A-magasinet at Teddy er ein dinosaur. Eg vonar heile røykinga blir dinosaur snart. Det er vel det mest meiningslause sysleri som tenkjast kan. Men vent litt; eg trur eg må ta meg ein sigarillo, det kan bli nokre dagar til neste gong.

Frå eg var i barnevogn til eg fylte 20 år fekk eg med meg alle Breimstafettane. Vi gjekk i vekevis og gledde oss til dette eventyret. No torer eg ikkje å reise tilbake til Reed første søndagen i mai. Skal tru om eg er åleine om dette?

Sola skein nesten alltid den store dagen, slik ho skin i alle minner. Bestekleda var funne fram og knappar sydde i. Joggeskoa fekk sesongdebut, og ofte var dei for små. I ein familie med den gongen 3 gutar i bråvekst vart skoa fort små. Vi sat på med onkel Dag. Der lukta det sterkt av Termalsalve. Ingen som har sete i ei folkevogn boble i ein eim av Termalsalve gløymer den lukta. Dag skulle springe stafett, og reiste tidleg. Gjennom Våtedalen ligg bilane i rekke, langt dei fleste med eitt mål; Reed og Breimstafetten. Jim Reeves spelar

Hey-ey-ey snowflake
My pretty little snowflake

Musikken kjem frå Dag sine 8-spors kassettar av amerikansk type. Vi passerer Byrkjelo og kiosken med gamlehjellen der han står kvit i håret og kikar etter oss.Han misunner oss sikkert. Snart er vi på Reed, og her er det parkeringsvakter.Parkeringsvakter er det lite av i Stardalen. Dei vaksne karane med kvite bind rundt overarmen blir respektert. Vi får parkere ved gamleskulen, sidan vi er tidleg ute. Den er riven for mange år sidan. Så er det ut på vegen. På marka på veg mot den gulbeige skulen er det sett opp bord med sal av pølser og is.Tikroningen heimanfrå brenn i lomma, men må sparast. Det kjem fleire freistingar. Frå høgtalarane på skuleveggen kjem det musikk. Jim Reeves igjen. I love you because....Nede i bakken ved skulen varmar hornmusikken opp i nypressa uniformer. Speaker varslar 10 minuttar til defilering, og ber dei aktive trekke opp på marka på oppsida av skulen.

Defilering i Gyldendals Store Norske:" defilering, militære troppers eller idrettstroppers forbimarsj i parade under honnør for en sjef eller annen person."

Litt usikker på kven denne personen eventuelt skulle vere. Men stas var det. Hornmusikken først. Så flaggborg, deretter dei aktive. Og dei marsjerer i takt. Lyngbakken opp frå stadion er full av folk. Dei mange laga trippar inn på stadion til tonane av Valdresmarsjen og stiller opp ved sida av kvarandre. Der er ho igjen: Lukta av Termalsalve. Sjølv om sola skin.

Så kjem den kjedelege delen. Utdeling av Breimstafettmedaljen og appell. Eg hugsar ikkje kva som kom først. Det er ikkje viktig, heller. Det var alltid ein eller annan i mørk blazer som sa noko. Vi brukar tida til å småslåst litt med nokre breimningar. Vi var aldri så mange som dei, og måtte stikke. Slår til med is i frå borda under skulen. Speaker, alltid den same speakeren, heng ut av skuleglaset og følgjer med på hendingane på bana. Han traff eg igjen mange år seinare, har gløymt namnet.

Startskotet går. No er det alvor. Minikorte løparbukser og senete løparlår eit par runder rundt bana før vegen går opp den bratte lyngbakken til flata og veksling. I praksis er det heile over for ei stund. Det går lang tid med korte rapportar frå speaker om kva som skjer. Vi får høyre at vi om litt får sjå løparane mellom den raude lada og skogen, og at den eine eller andre leiar. Som regel er det Fjellhug Vereide, Jølster, Norangdal IL, eller andre eksotiske lag som ligg først. I denne dødperioden nytta vi høvet til ein lengre tur oppover til hovudvegen. Her var det innreia kiosk i eit par private kjellarar. Løparane kjem stormande nedover på andre sida av Storelva. Så er det ein sving innom stadion, før dei forsvinn ut i skogen igjen. Dei heile minner litt om eit avansert orienteringsløp. Til slutt er det inn på stadion, ei runde rundt, og inn på indre bane for å bryte målsnora. Eg trudde lenge at snøret var av den sterke typen som moderen surra fårerull med. Det måtte no vere ilt. Misforståinga vart oppklart etter kvart.

I mål var det sjeldan Jølster eller Vik eller Fjellhug Vereide som vann. Det var alltid eit Gular II eller eit Tjalve som var langt føre hine i mål. Så var det premieutdeling, uendeleg venting på Dag som prata seg vekk og så var det heimatt.

Hans Jacob Reite har på vanleg velformulert måte stilt spørsmål på NRK Sogn og Fjordane sine nettsider. Spørsmål om ikkje det må tenkjast nytt. Ut frå det han skriv må det vere rett å endre opplegget. Bileta viser at det ser ut som tidlegare. Eg torer ikkje å reise dit. Kan hende er det dei same pølseseljarane, den same defileringa (i følgje Reite går dei ikkje i takt lengre), same farten på løparane. Men eg har angst. Angst for å finne meg sjølv åleine saman med ein skog tome treningsdrakter på eit nyslodda Reed Stadion. Medan dei spelar Jim Reeves?..